Քրոմոսոմներ, գեներ, կարիոտիպ։Էջ 30-31

ԹԵՍՏ 1

1. Գենը ինչի՞ միավոր է․
ա) Քրոմոսոմի սպիտակուցային հատված
բ) Ժառանգական տեղեկատվության միավոր
գ) Միտոզի փուլ
դ) Ռիբոսոմի կառուցվածքային միավոր

---

ԹԵՍՏ 2

2. Մարդու սոմատիկ բջիջներում որք՞ան քրոմոսոմ կա:
ա) 23
բ) 24
գ) 46
դ) 48

---

ԹԵՍՏ 3

3. Ինչպե՞ս է կոչվում մարդու քրոմոսոմների ամբողջական հավաքը, դասավորված ըստ չափի և կառուցվածքի:
ա) Գենոմ
բ) Կարիոտիպ
գ) Գենոտիպ
դ) Ֆենոտիպ

---

ԹԵՍՏ 4

4. Ո՞ր տեսակի քրոմոսոմներն են որոշում անձի սեռը:
ա) Սոմատիկ քրոմոսոմներ
բ) Ավտոսոմներ
գ) Սեռական քրոմոսոմներ
դ) Միտոխոնդրիալ քրոմոսոմներ

---

ԹԵՍՏ 5

5. Գենի տարբեր ձևերը, որոնք պայմանավորում են հատկանիշների տարբեր դրսևորումներ, կոչվում են․
ա) Կարիոտիպեր
բ) Ալելներ
գ) Հոմոլոգներ
դ) Մուտագեններ

Դաս 10(17․11-21․11)

Աշխատանք տանը

Քրոմոսոմներ, գեներ, կարիոտիպ։Էջ 30-31

ԹԵՍՏ 1

1. Գենը ինչի՞ միավոր է․
ա) Քրոմոսոմի սպիտակուցային հատված
բ) Ժառանգական տեղեկատվության միավոր
գ) Միտոզի փուլ
դ) Ռիբոսոմի կառուցվածքային միավոր

---

ԹԵՍՏ 2

2. Մարդու սոմատիկ բջիջներում որք՞ան քրոմոսոմ կա:
ա) 23
բ) 24
գ) 46
դ) 48

---

ԹԵՍՏ 3

3. Ինչպե՞ս է կոչվում մարդու քրոմոսոմների ամբողջական հավաքը, դասավորված ըստ չափի և կառուցվածքի:
ա) Գենոմ
բ) Կարիոտիպ
գ) Գենոտիպ
դ) Ֆենոտիպ

---

ԹԵՍՏ 4

4. Ո՞ր տեսակի քրոմոսոմներն են որոշում անձի սեռը:
ա) Սոմատիկ քրոմոսոմներ
բ) Ավտոսոմներ
գ) Սեռական քրոմոսոմներ
դ) Միտոխոնդրիալ քրոմոսոմներ

---

ԹԵՍՏ 5

5. Գենի տարբեր ձևերը, որոնք պայմանավորում են հատկանիշների տարբեր դրսևորումներ, կոչվում են․
ա) Կարիոտիպեր
բ) Ալելներ
գ) Հոմոլոգներ
դ) Մուտագեններ

Դո՛ւրս գրիր բայեր և որոշիր, թե որ խոնարհման են։ 

Ցատկում էի, երբ լսեցի դպրոցի զանգի ձայնը, և հիշեցի, որ դա ամենից առաջ տխրեցրեց ինձ, քանի որ գիտեի, որ ուշացել եմ: Սակայն մի ակնթարթ անց այլևս չմտահոգվեցի ուշանալուս համար, որպես արդարացում ունենալով թե՛ հասուն տանձերը, և թե՛ ցատկելու հայտնագործությունը:

ցատկում էի-ե խոնարհում

լսեցի-ե խոնարհում

հիշեցի-ե խոնարհում

տխրեցրեց-ե խոնարհում

ուշացել-ա խոնարհում

ուշանալուս֊ե խոնարհում

ունենալով֊ա խոնարհում

ցատկելու֊ե խոնարհում

2. Տրված բայերը դարձրու պատճառական.

Սովորել- սովորեցնել

քնել-քնեցնել

պայծառանալ- պայծառեցնել

զգալ- զգացնել

զբաղվել- զբաղվեցնել

դադարել- դադարեցնել

փայլել- փայլեցնել

նրբանալ- նրբացնել

ծաղկել- ծաղկեցնել

3. Կետադրե՛ք ։

Միշտ էլ հետաքրքրվել եմ բնության բոլոր արարածներով, և դրանցից որն էլ պատահել է, փորձել եմ մանրազնին ուսումնասիրել: Մի օր՝ տարիներ առաջ՝ ճահճային թռչունների որսի ժամանակ, մի կրիա գտա և բերեցի տուն: Տանը՝ պատշգամբի մի անկյունում, նրա համար ստեղծեցի մի հարմար անկյուն՝ բերելով խոտեր, ճյուղեր ու հարդ: Ինքնամփոփ ու զգույշ են կրիաները, բայց երբ համոզվում են, որ իրենց որևիցե վտանգ չի սպառնում, պատյանից դուրս են հանում գլուխն ու ոտքերը և քայլում՝ դանդաղ ու անճոռնի շարժումներ անելով: Փոքր-ինչ ընտելանալուց հետո նույնիսկ կեր են վերցնում ձեռքիցդ: Սակավապետ ու քչակեր կենդանիներ են դրանք, շաբաթներով կարող են ոչինչ չուտել,  բայց շատ հեշտ են դիմանում, որովհետև շարժումներ քիչ են անում և էներգիա քիչ է ծախսվում: Ժողովրդական մի հինավուրց ավանդություն կրիայի դանդաղաշարժությունը բացատրում է նրանով, որ ուր էլ լինի կրիան, իր տան մեջ է, ուստի չի շտապում

Սովորելու նյութը՝ ՀՀ կլիման & 12-ը, էջ 40-43 կամ այս՝ դասագրքից & 12-13, էջ 46-51։

Սովորել դասը հետևյալ հարցերի միջոցով՝

1․Որտե՞ղ է ՀՀ-ում ամպամած օրերի թիվը ամենաքիչը և որքա՞ն է։

«Սևանի ափին (Մարտունի) արևափայլի տևողությունն ամենաերկարն է և հավասար է 2780 ժամի։ Այս տեղ տարեկան ամպամած օրերի թիվն ընդամենը 18 օր է։ Այլ շրջաններում այդ օրերի թիվը բազմապատիկ ավելին է»։

2․Հայաստանում որտե՞ղ են գրանցվել ամանաբարձր և ամենացածր ջերմաստիճանները։

«ՀՀ տարածքում օդի ամենացածր ջերմաստիճանը (-46°) գրանցվել է Արփի լճի գոգավորությունում գտնվող Պաղակն բնակավայրում…»
«Ամենատաք ամիսների (հուլիս, օգոստոս) միջին ջերմաստիճանը տատանվում է +9°-ից +26°-ի միջև, առավելագույնը (+43,7°) գրանցվել է Զանգեզուրի հարավում (Մեղրի)»։

3․Ինչպիսին է ՀՀ-ում կլիման աշնանը,գարնանը,ամռանը և ձմռանը։

Գարունը.
Գարունը, կախված տեղանքի բարձրությունից, կարող է տևել 1,5-3 ամիս։ Բնորոշ են մեղմ ու խոնավ, խիստ փոփոխական եղանակները։ Հաճախ են լինում ցրտահարություններ, որոնք վնաս են հասցնում բուսաբուծությանը։

Ամառը.
Ցածրադիր գոտում ամառը տևում է մայիսի երկրորդ կեսից մինչև հոկտեմբերի սկիզբը։ Օդի միջին ջերմաստիճանը՝ +24°…+26°, եղանակը՝ շոգ ու չոր։ Լեռնային գոտիներում ամառը կարճատև և զով է։

Աշունը.
Աշունը ՀՀ ցածրադիր և միջին լեռնային գոտիներում ամենահաճելի սեզոնն է։ Եղանակը արևոտ, չափավոր տաք և անքամի է։ Երբեմն լինում են ցրտահարություններ, որոնք կրճատում են գյուղատնտեսական աշխատանքների տևողությունը։

Ձմեռը.
Բարձր լեռնային գոտում ձմեռը տևում է 7-8 ամիս, միջին լեռնային գոտում՝ կարճ է երկու ամսով, իսկ ցածրադիր գոտում՝ ամենակարճը (դեկտեմբերից մինչև փետրվարի վերջ)։ Եղանակը ցուրտ է, ձյան ծածկույթը հաստ, իսկ որոշ վայրերում (Մեղրի, Իջևան) ձյուն գրեթե չի լինում։

4․Նկարագրի՛ր Հայաստանում տեղումնների բաշխվածությունը, ինչպես նաև տարբեր ամիսներին ի՞նչ կարող ենք նկատել։

ՀՀ-ում տեղումները տարբեր են՝ կախված բարձրությունից և տեղանքից։ Բարձր լեռնային գոտիներում տեղումները ամենամեծն են՝ մինչև 2400 մ բարձրության վրա, ցածրադիր գոտիներում՝ նվազագույնը՝ 230–1100 մմ։ Ձմռանը լեռնային գոտիներում տեղումները ձյան տեսքով են՝ ապահովելով ձնաբքեր, որոնք պահպանում են ջրի պաշարները։

Ձմեռը լեռնային գոտիներում երկար է, տեղումները ձյան տեսքով՝ հաստ ձյունածածկույթ։

Գարունը բերրի է, խոնավ և հաճախ փոփոխական եղանակով, երբեմն լինում են ցրտահարություններ։

Ամառը ցածրադիր գոտիներում շոգ ու չոր է, լեռնային գոտիներում՝ զով և կարճատև։

Աշունը հիմնականում արևոտ, չափավոր տաք, քիչ քամիով, սակայն հնարավոր են ցրտահարություններ։

5․Վերընթաց գոտիականություն ասեկով ին՞չ ես հասկանում։

6․Թվարկե՛լ ՀՀ ութ վերընթաց կլիմայական գոտիները։

Չոր միջին և բարձրադիր (երկար ձմեռ, քիչ տեղումներ)

Չոր, խիստ ցամաքային

Չոր ցամաքային

Չափավոր խոնավ ցամաքային

Չափավոր շոգ

Բարեխառն լեռնային

Ցուրտ լեռնային

Ձյունառատ (խիստ ցուրտ)

7․Նշե ՛ք ՀՀ տարածքում ջերմության և խոնավության տեղաբաշխման հիﬓական
օրինաչափություները:

8․Համեմատիր, թե ինչպիսի եղանակ է լինում քո բնակավայրում տարվա տարբեր եղանակներին։

Գարուն – մեղմ, խոնավ, հնարավոր են անձրևներ և ցրտահարություններ։

Ամառ – շոգ, չոր։

Աշուն – արևոտ, չափավոր տաք, քիչ անձրևներ, կլիման կայուն է։

Ձմեռ – ցուրտ, լեռնային գոտիներում ձյուն։

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 199-ա,գ,ե;200-ա,գ,ե;201-ա,գ,ե; 202

ա) x²-7x+4>0

գ) 4x²-9x-15<0

ե) 2x²+9x-1>0

ա) x²-5x+1<0

գ) 2x²-6>0

ե) 8x²-16x+8>0

ա) x²-6x-5<0

գ) x²-2x-1,5>0

ե) x²+6x+3<0

3²=9>8

-3²=9>8

3>2,828

-3<2,828

Պատասխանել հարցերին

🧪 Օքսիդներ

Ի՞նչ են օքսիդները։

Օքսիդնրը այն երկտար միացություններն են, որոնցից մեկը պարտադիր թթվածին է։

Ինչպե՞ս են դասակարգվում օքսիդները ըստ իրենց հատկությունների։

Թթվային օքսիդներ – միանում են ջրին՝ առաջացնելով թթու։

Հիմնական օքսիդներ – միանում են ջրին՝ առաջացնելով հիմք։

Ամֆոտեր օքսիդներ – կարող են արձագանքել և թթվի, և հիմքի հետ։

Նշիր թթվային, հիմնական և ամֆոտեր օքսիդների օրինակներ։

Թթվային՝ SO₂, CO₂

Հիմնական՝ MgO, CaO

Ամֆոտեր՝ ZnO, Al₂O₃

Ինչպիսի՞ ռեակցիաներով կարելի է ստանալ օքսիդներ։

Օքսիդները սովորաբար ստացվում են տարրերի այրումով օդում (թթվածնում)։

a) Մագնեզիումի այրումը օդում →
2Mg + O₂ → 2MgO

b) Ծծմբի այրումը օդում →
S + O₂ → SO₂

Թթուներ

1. Գրիր աղաթթվի քիմիական բանաձևը։

HCl

1. Նշիր՝ որ տարրերն են կազմում ծծմբական թթուն (H₂SO₄)։

Բաղկացած է ջրածնից (H), ծծնմբից (S) և թթվածնից (O)։

1. Թթուների բաղադրության մեջ պարտադիր ի՞նչ տարր կա։

Թթուների բաղադրության մեջ պարտադիր կա՝ ջրածին (H)։

1. Ինչ իոն է տալիս թթուն ջրում լուծվելիս։

Թթուն ջրում լուծվելիս տալիս է՝ H⁺ իոն (հիդրոգեն իոն)։

1. Նշիր՝ ուժեղ թե թույլ թթու է․
   ա) HCl
   բ) H₂CO₃

• HCl → ուժեղ
• H₂CO₃ → թույլ

1. Ընտրիր՝ որ նյութն է թթու.
   ա) NaOH
   բ) H₂SO₄
   գ) CaO

1. Նշիր՝ որ նյութերն են ստացվում թթվի և հիմքի փոխազդեցության արդյունքում։

Թթու + հիմք → աղ + ջուր

1. Գրի՛ր ազոտական թթվի բանաձևը և ասա դա միատոմյա՞, թե բազմատոմյա թթու է։

Ազոտական թթու․ HNO₃ → բազմատոմյա թթու

1. Գրի՛ր թթվի անվանումները.
   ա) H₂SO₄ →ծծմբական թթու
   բ) HNO₃ →ազոտական թթու
   գ) H₂CO₃ →ածխաթթու

1. Նշիր, թե որ թթուներն են ուժեղ, իսկ որոնք՝ թույլ․
   HCl, H₂SO₄, H₂CO₃, H₂S

• Ուժեղ՝ HCl, H₂SO₄
• Թույլ՝ H₂CO₃, H₂S

1. Գրիր թթվի և հիմքի փոխազդեցության հավասարումը․
   NaOH + HCl → NaCl + H₂O
2. Գրիր մետաղի և թթվի փոխազդեցության հավասարումը․
   Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂↑
3. Գրիր մետաղական օքսիդի և թթվի փոխազդեցությունը․
   CuO + H₂SO₄ → CuSO₄ + H₂O

🧴 Հիմքեր

Ի՞նչ են հիմքերը։

Դրանք բարդ նյութեր են, որոնք պարունակում են մետաղ և հիդրօքսիլ (OH) խումբ։

Ինչպիսի՞ իոններ են տալիս հիմքերը ջրային լուծույթում։

հիմքերը ջրում լուծվելիս տալիս են OH⁻ իոններ։

Ինչպե՞ս են ստացվում հիմքերը։

Մետաղական օքսիդ + ջուր → հիմք

Ամոնիակ + ջուր → հիմք (ամոնիում հիդրօքսիդ)

Գրիր ռեակցիան՝ a) Նատրումի օքսիդ + ջուր → b) Ամոնիակը + ջուր →

a) Na₂O + H₂O → 2NaOH
b) NH₃ + H₂O → NH₄OH

Ինչպե՞ս են փոխազդում թթուները և հիմքերը։ Նշիր լուծելի և անլուծելի հիմքերի օրինակներ

→ աղ + ջուր

Օրինակներ․

• Լուծելի հիմքեր՝ NaOH, KOH
• Անլուծելի հիմքեր՝ Cu(OH)₂, Fe(OH)₃

🧂 Աղեր

Ի՞նչ են աղերը։

Աղերը բարդ նյութեր են, որոնք առաջանում են թթվի և հիմքի փոխազդեցությունից։

Ինչպե՞ս են ստացվում աղերը։

Թթու + հիմք → աղ + ջուր

Մետաղ + թթու → աղ + ջրածին

Գրիր ռեակցիան՝ a) Թթու + հիմք →

b) Մետաղ + թթու →

a) HCl + NaOH → NaCl + H₂O
b) Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂↑

Նշիր նորմալ և թթվային աղերի տարբերությունը։

Նորմալ աղեր՝ բոլոր ջրածինները փոխարինված են մետաղով (Na₂SO₄)

Թթվային աղեր՝ ոչ բոլոր ջրածիններն են փոխարինված (NaHSO₄)

Ինչպե՞ս են աղերը վերածվում թթուների կամ հիմքերի։

Աղերը կարող են արձագանքել ջրի կամ այլ նյութերի հետ՝ առաջացնելով թթու կամ հիմք։

Նշիր 3 աղ և գրիր դրանց կիրառությունը։

NaCl – օգտագործվում է սննդում

CaCO₃ – շինարարության մեջ (մարմար, կրաքար)

KNO₃ – պարարտանյութերում

Море гудит грозно. Оно лежит глубоко внизу, белея гривами пены. Страшен и гул старых тополей за оградой сада. Море гудит ровно, победно. Влажный ветер валит с ног, но мы не можем насытиться его мягкой свежестью. Потом мы спускаемся вниз, к сверкающему пеной прибою. Ступив на гравий, мы сразу же отскакиваем в сторону от волны. Высокие волны с грохотом пушечных выстрелов рушатся на берег. Убегая назад, уносят спутанные водоросли. Весь воздух полон тонкой, прохладной пыли. Всё вокруг дышит вольной свежестью моря. Темнота бледнеет, и море уже ясно видно на далёкое пространство.

Երբ առավոտյան ժամը ութը խփում է, և ես մեր նեղ փողոցով ճամփա եմ ընկնում դեպի դպրոց, ամեն օր դեմս ելնում է ոմն մանրավաճառ. «Ասե~ղ ու թե~լ, քորո~ց, մատանի~, սիրուն օղե~ր»,- կանչում է նա: Եվ ստիպված չէ բնավ շտապելու, ստիպված չէ անպատճառ այս կամ այն փողոցում լինելու, ստիպված չէ այսինչ տեղը գնալու և մանավանդ այսինչ ժամին
անպայման տուն վերադառնալու: Կուզեի ես էլ մանրավաճառ լինել, թափառել ամբողջ օրը ճամփաների վրա ու ձայն տալ. «Ասե~ղ ու թե~լ, քորո~ց, մատանի~, սիրուն օղե~ր»: Իրիկունները  դպրոցից վերադառնալիս, միշտ հանդիպում եմ պարտիզպանին, որ իր ցանկապատի ետևում հող է մշակում: Բահը ձեռքին անում է այն, ինչ որ սիրտն ուզում է փոշոտում է հագուստները: Եվ ոչ մեկից նկատողություն չի ստանում, երբ արևի տակ վառվում է կամ թրջվում է անձրևից:
Կուզեի ես էլ պարտիզպան լինել, մշակել իմ պարտեզը, և ոչ մեկը իմ փորելը չարգելեր: Երբ մութն ընկնում է, ու մայրիկս ինձ ուղարկում է անկողին, իմ բաց պատուհանից տեսնում եմ հաճախ մեր փողոցի պահապանին, որն իջնում և բարձրանում է հաստաբուն փայտը ձեռքին: Նա քայլում է փողոցներով, իսկ մարդիկ՝ դեպի տուն։ 
Հիմա փողոցը մութն է ու լռիկ. և հեռվում ցցի վրա տնկած լապտերը կարծես մի հրեշ լինի մեկ հատիկ կարմիր աչքով: Իսկ պահապանի ձեռքին երերում է լապտերը, որը քարշ է տալիս իր երկար ստվերի հետ ու բնավ անկողին չի մտնում: Կուզեի ես էլ պահապան լինել, ամբողջ գիշերը քայլել փողոցներով և լապտերովս ստվերները փախցնել:

1. Ե՞րբ էր հերոսը հանդիպում տեքստում նշված հերոսներին։

Ա․ Օրվա տարբեր պահերի, 

Բ․ Հերոսներն ապրում էին մոտակայքում, 

Գ․ Հերոսներն իր անբաժան ընկերներն էին, 

Դ․ Չէր հանդիպում, ուղղակի պատկերացնում էր, որ կարող է հանդիպել։ 

2. Ո՞ր նախադասության մեջ անորոշ դերանուն կա, դո՛ւրս գրեք։

Երբ առավոտյան ժամը ութը խփում է, և ես մեր նեղ փողոցով ճամփա եմ ընկնում դեպի դպրոց, ամեն օր դեմս ելնում է ոմն մանրավաճառ.

3. Ո՞ր նախադասության մեջ հարադրավոր բայ կա։ 

4. Ո՞ր նախադասության մեջ ստորոգյալի զեղչում կա։ 

5. Ո՞ր նախադասության մեջ համակատար դերբայ կա։ 

6. Ո՞ր նախադասությունն է բարդ համադասական։ 

7. Նախադասության անդամներից որի ձևաբանական վերլուծության մեջ սխալ կա։

Փողոցը մութն է ու լռիկ. և հեռվում ցցի վրա տնկած լապտերը կարծես մի հրեշ լինի մեկ հատիկ կարմիր աչքով:

Փողոցը- գոյական, հայցական հոլով,

ցցի- գոյական , սեռական հոլով, 

կարծես- վերաբերական

կարմիր- ածական

8. Տղան ինչո՞ւ էր ուզում պահապան լինել։ 

9. Դո՛ւրս գրիր ,,բոլորովին,, բառի հոմանիշը։ 

10. Տեքստի ո՞ր բառն է նշանակում շատ անգամ կրկնվող։

11. Տեքստից դո՛ւրս գրիր արմատ+ հոդակապ+ արմատ կազմությամբ բառ։ 

12. Դո”ւրս  գրիր ըղձական եղանակով դրված մեկ բայ։

13. Դո՛ւրս գրիր մեկ ժամանակի մակբայ։ 

14. Քանի պարզ նախադասությունից է բաղկացած այս նախադասությունը։

Երբ մութն ընկնում է, ու մայրիկս ինձ ուղարկում է անկողին, իմ բաց պատուհանից տեսնում եմ հաճախ մեր փողոցի պահապանին, որն իջնում և բարձրանում է հաստաբուն փայտը ձեռքին: 

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 138;140;142;144

c=26

4=a+b/2-26/2

17=a+b/2

a+b=34

c=26

P=a+b+c=26+34=60դմ

r=13դմ

r=c/2

c=2r=26դմ

c=5r_մ

a+b=14

P=a+b+c=14+10=24սմ

I have heard a lot of old people talk about the internet that are very often negative. Old people say that youngsters spend a lot of time at the internet doing and watching nonsense but there is very good percentage of positive, useful information. For example there are lot of channels in YouTube that explain school subjects way more understandable and better than school teachers for example one of my good teachers is Mark Rober who explains physics in a very simple way that two year old would’ve understood. There are also lot of other people who explain lot other things for example LawbyMike who explains laws in other countries. He says what to do legally in other situations. Also I have watched a lot of Gohar Khan’s videos that teaches you how to do everything. He went from teaching how to tie a tie to how to study efficiently so you can get high grades but still study little or not get tired out by it. So my conclusion is that there is very very good and useful information that you can receive from it but you shouldn’t doom scroll and get into endless cycle instead of scrolling mindlessly.